Istorija


Arheološki lokaliteti – Materijalni ostaci iz prošlosti pronađeni su na velikom broju lokaliteta.

Paleolitski materijalni ostaci utvrđeni su na lokalitetima: Brezik – Bijelo Brdo; Dubočac – Bosanski Dubočac; Panik – Bukovica; Visoko Brdo – Gornja Lupljanica; Brdo Savkovića, Zobište, Lug, Markovac, Čardačište – Gornji Detlak; Čardak – Derventa; Vlahulj, Kljajića brijeg, Lipik – Drijen; Krušik – Kalenderovci; Dubočko brdo, Pod Glavičicom, Hercegovačko brdo – Miškovci i Simurića kosa – Osojci (Zemaljski muzej BiH, 1988, 62-69). U periodu paleolita (od pojave čovjeka do 10000. godine p.n.e.) ljudi nisu gradili naselja, već su to bili nomadi lovci u vječitom kretanju za krdima divljači koju su lovili i kojom su se hranili. Na glavicama ilovastih bregova gradili su šatore od životinjskih koža i tu su pravili svoje alatke od kamena. Ovi najstariji ljudi pripadaju rasnom tipu neandertalca (Jelić, Petrić, Đukić i Belić, 1982, 12). U sjevernoj Bosni ustanovljena je najveća koncentracija stanovništva paleolitskih zajednica u ovom dijelu Evrope.

Mezolitske zajednice, na osnovu dosadašnjih istraživanja, nisu utvrđene na području derventskog kraja, a to znači da je to područje u periodu od 10000. do 6000. godine p.n.e. bilo nenaseljeno.

Neolitska naselja utvrđena su na lokalitetima: Velika – Velika; Visoko Brdo – Gornja Lupljanica; Lug – Gornji Detlak i Popovac – Polje (Zemaljski muzej BiH, 1988, 62-69). U ovom periodu zasnivaju se prva ljudska naselja u kojima ljudi provode čitav svoj vijek, ne seleći se i gradeći za sebe trajne kuće.

Enolitska naselja utvrđena su na lokalitetima Visoko Brdo – Gornja Lupljanica i Simurića kosa – Osojci (Zemaljski muzej BiH, 1988, 62-69).

Bronzano doba počinje od 18. vijeka p.n.e., a materijalni ostaci pronađeni su na lokalitetu Humka – Donji Detlak. Tu se nalaze tumulusi, nekropole sa spaljenim pokojnicima iz srednjeg bronzanog doba (Pećić, 2007, 9).

Ilirska utvrđenja pronađena su na lokalitetima: Dubočac – Bosanski Dubočac; Gradina – Kuljenovci; Lug – Miškovci; Gradina – Modran i Gradina – Cerani (Zemaljski muzej BiH, 1988, 62-69).

Antički materijalni ostaci pronađeni su na lokalitetima: Kamen – Vrhovi; Hambarine – Gornji Detlak; Markovac i Krčevine – Lužani i Polje – Polje (Zemaljski muzej BiH, 1988, 62-69).

Srednjovjekovno nasljeđe – naselja i utvrđenja, crkvišta i manastirišta, nekropole sa crkvištima i nekropole sa mramorima (stećcima) pronađeni su na brojnim lokalitetima.

Iz ranog srednjeg vijeka je lokalitet Gradina, koji se nalazi nedaleko od ušća Vijake u Ukrinu, gdje se nalazilo jedno slovensko gradište koje je razrušeno izgradnjom ribnjaka.

Iz kasnog srednjeg vijeka su naselja i utvrđenja: Vis – Miškovci; Gradina Kuljenovci; Derventa – Derventa; Dubočac – Bosanski Dubočac; Kaurska obala – Gornja Lupljanica; Soburine – Rapćani i Topuz – Velika Bukovica. Crkvišta i manastirišta: Grčka crkva – Pojezna, Kulturno-istorijski kompleks Detlak – Donji Detlak; Mađarska crkva – Miškovci; Mezerluci – Velika i Plehan – Kovačevci. Nekropole sa crkvištima: Katin kamen – Rapćani; Ćelar – Živinice; Cer – Mišinci; Crkvina – Kuljenovci; Crkvine – Velika Sočanica i Crkvina Mala Sočanica. Nekropole: Banica – Bosanski Dubočac; Begov gaj – Gornja Lupljanica; Brezičko staro groblje – Brezici; Buban – Velika Bukovica; Veliko groblje - Velika Sočanica; Grčko groblje – Cerani; Grčko groblje – Pojezna; Grebljice – Donji Detlak; Groblje – Agići; Groblje – Crnča;  Grobljište – Osinja; Grčko groblje – Donji Višnjik; Djevojačko groblje – Crnča; Kamen – Mišinci; Kaursko groblje – Gornja Lupljanica; Kremenik  – Kalenderovci Gornji; Mađarsko groblje – Pjevalovci; Marinkov grob – Osinja; Markovac – Donji Detlak; Lipa – Kalenderovci Donji; Mramor – Osinja; Mramor – Osinja; Mramorje – Velika Bukovica; Svatovsko greblje – Velika Sočanica; Svatovsko greblje – Mišinci; Džigerovac – Drijen i Šipračko groblje – Polje (Kljajić, 2012b).

Istorijski razvoj – Prostor između rijeka Ukrine i Bosne prije rimskih osvajanja naseljavala su plemena Oserijata i možda djelimično Breuka. Rimljani zauzimaju Posavinu početkom nove ere. Značajnije naselje u tom periodu bilo je u Polju, a rimski put vodio je od Bosanskog Dubočca, preko Gradca do Polja, gdje je jedan krak vodio prema Kulini i Božincima, pa se u Podnovlju vezivao sa dolinom Bosne, a drugi prema Grku, Vrelima i Klakaru (Duspara, Jelavić i Miličević, 1978, 14). U neposrednoj blizini  derventskog kraja postojala su veća naselja na ušću rijeke Usore kod Doboja, zatim Kobaš (Urbate) i Slavonski Brod (Marsonija).

Derventski kraj imao je granični položaj između srednjovjekovne Bosne na jugu i Ugarske na sjeveru, što je često imalo za posljedicu promjenu granica, ali je tom području davalo i neodređen status u odnosima između te dvije zemlje (Lukić i Kljajić, 2010, 144).

Najveći dio sjeverne Bosne pripadao je "zemlji" Usori, a krajem 13. vijeka prostor pripada najmoćnijim ugarskim velikašima. "Zemljom" Usorom upravljao je od 1284. do 1316. godine bivši srpski kralj Stefan Dragutin. Početkom 14. vijeka pominju se i prve dvije župe na prostoru Derventskog kraja, Modran (Modran) i Chrincha (Crnča), koje su bile u posjedu Babonjića (Mrgić, 2008, 63 i 65).

U sastav srednjovjekovne bosanske države ulazi dvadesetih godina 14. vijeka banovina Usora i Soli, koja se prostirala na prostoru od ušća Drine do ušća Vrbasa (Blagojević, 1995). Od tada i derventski kraj ulazi u sastav srednjovjekovne bosanske države. Pretpostavlja se da je rijeka Ukrina bila granica između srednjovjekovnih oblasti Usore na istoku i Donjih Krajeva na zapadu (Kljajić, 2012a, 42). Na Ukrini se nalazilo utvrđenje Branik 1408. godine, koje još nije utvrđeno na terenu (Vego, 1957, 19).

Početkom 15. vijeka značajan prelaz preko Save postaje Dubočac, koji podiže Ugarski kralj Žigmund 1408. godine, a 1418. godine njegov zapovjednik je Nikola Apfija. Posjede u derventskom kraju, u selima Lup (Lupljanica) i Klenica (Osinjski i Ceranski Klenovac) 1461. godine imao je vojvoda Radivoje Ostojić, brat bosanskog kralja Tomaša (Mrgić, 2000, 40).

Poslije pada Bosne pod Osmanlije 1463. godine, derventski kraj našao se podijeljen između "kraljevstva bosanskog", formiranog od nasljednika vojvode Radivoja Ostojića, na jugu i ugarskih posjeda na sjeveru. Najveći dio južnog dijela "kraljevstva" osvajaju Osmanlije, a manji dio sjevernog dijela Ugari 1476. godine, da bi se krajem 15. vijeka cijeli derventski kraj našao u sastavu ugarskih posjeda i Banovine jajačke.

Sjeverni dio derventskog kraja u prvoj polovini 16. vijeka nalazio se u sastavu posjeda gospodara Broda i Posavine Stefan Berislavića, srpskog despota od 1520. do 1526. godine. Stefanu je 1529. godine Gazi Husrev-beg vratio posjede na planini Vučjak, ali ne i grad Dobor na rijeci Bosni. Postao je turskim vazalom 1532. godine i time sačuvao svoje posjede, ali je 1535. godine odbio prijedlog Gazi Husrev-bega da primi islam i preda gradove Brod i Kobaš. Ubijen je iste godine prilikom turskih osvajanja Slavonije, a despotove posjede u sjevernoj Bosni zauzimaju Osmanlije (Karabić, 2006).

Derventski kraj ušao je u sastav Osmanskog carstva između pada Jajačke banovine 1528. godine i pada Dobora 1535. godine. Srednjovjekovna naselja derventskog kraja, sa administrativnim granicama, dijelom stanovništva i imenima naselja našla su se u sastavu nahija Dobor, Tešanj i Kobaš, a kobaškog kadiluka. Sela južnog dijela derventskog kraja koja su nalazila u sastavu nahije Tešanj, ušla su 1533. godine u sastav Gazi Husrev-begovog vakufa. Derventski kraj je sve do 1552. godine zadržao karakter vojne krajine.

Prema turskom popisu iz 1570. godine, dijelu derventskog kraja koji pripada nahiji Dobor pripadali su: selo Sivčanica (Sočanica); selo Lupljanica sa mahalom Detlak, mahalom Crnac (dio Detlaka gdje se nalazio manastir) i mezrom Rabtaj (Rapćani); mahala Bukovica u selu Podnovlje; mezra Bišnja; selo Pridol Ovasi (Velika), sela Gornja Ukrina (Derventa) i Donja Ukrina (Omeragići) (Handžić, 1974b, 113-134).

Prema popisu iz 1604. godine, dijelu derventskog kraja koji pripada nahiji Dobor pripadali su: selo Sočanica; selo Lupljanica sa mahalom Detlak, mahalom Crnac (dio Detlaka gdje se nalazio manastir) i mezrom Rabtaj (Rapćani); mahala Lešnica (dio Višnjika) i mahala Bukovica u selu Podnovlju, selo Bišnja, selo Lešnica (dio Kuline); čifluk Mahmud vojvode kome je pripadala Velika, mezra Vojvodino Polje (Poljari) i zemlja Brezgovina (Brezici); selo Velika Gornja Ukrina (Derventa); selo Mala Ukrina (Omeragići) i mezra Lužarov Dol (Lužani) (Orijentalni institut, 2000, sv. I/2, 355-384).

Prema popisima iz 1570. i 1600. godine, dijelu derventskog kraja koji je pripadao nahiji Tešanj pripadalo je selo Česlica (Pojezna) sa mahalom Crnica (Crnča), koja je bila pusta, i mezrom Osinja (Handžić, 1974a, 161-174).

Prema popisu iz 1604. godine dijelu derventskog kraja koji je pripadao nahiji Tešanj pripadalo je selo Česnica ili Pojezovna (Pojezna) sa mahalom Crnča, koja je bila pusta (Orijentalni institut, sv. III, 2000, 356-360).

Prema popisu iz 1604. godine dijelu derventskog kraja koji je pripadao nahiji Kobaš pripadali su čifluk Mehmed-ćehaje u selu Miškovo polje (Miškovci) i tvrđava Dubočac (Orijentalni institut, 2000, sv. III, 496 i 501-504).

U derventskom kraju tokom 17. vijeka razvijaju se dvije karavanske stanice, sa trgom, vjerskim ustanovama i hanom - Velika i Dubočac. Povećava se broj stanovnika, nastaju nova naselja iz postojećih čifluka i mezri i prisutan je proces islamizacije.

Za vrijeme Bečkog rata (1683-1699) najveći dio stanovništva derventskog kraja iselio se preko Save u Slavoniju (Evetović, 1941). Poslije Bečkog rata naselja ostaju pusta, nakon čega se u te krajeve doseljava novo stanovništvo, a i dio predratnog stanovništva vratio se iz Slavonije.

Austrijskim vojnim upadom u Bosnu 1716. godine, dio derventskog kraja našao se u sastavu Austrije. Požarevačkim mirom, sjeverni dio derventskog kraja, od 7 do 15 kilometara južno od Save, našao se u sastavu Austrije u periodu od 1718. do 1739. godine. U drugoj deceniji 18. vijeka, prostor je pripadao derventskom kadiluku (Bodenstein, 1907, 97-98).

Manje utvrđenje Dubočac razoreno je 1718. godine, a kamenje utvrđenja preneseno je kasnije u Slavonski Brod, gdje se gradilo utvrđenje.

Gornji Detlak formirao je u prvoj polovini 18. vijeka hadži Hasan, kapetan Dervente. Kupio je zemljište i naselio ga stočarskim stanovništvom – Vlasima, koji su plaćali filuriju (stočarski danak). Kasnije je to naselje dobilo naziv Gornji Detlak, za razliku od već postojećeg naselja, koje se potom nazvalo Donji Detlak (Čar-Drnda, 2005, 65 i 66).

Granica Gazi Husrev-begovog vakufa 1741. godine išla je od početka rijeke Velike Ukrine, rijekom Lubnicom (Lupljanicom) do mjesta koje se zove Kameni Most, a odatle glavnim drumom do mosta na rijeci Ilavi (Ilovi), pa širokim drumom dolinom Ilave do granice (Čar-Drnda, 2005, 66).

U derventskom kadiluku pominju se naselja Miškovci i Potočani 1741, Šušnjari 1742. i Radoš 1744. godine (Čar-Drnda, 2005, 47, 130, 133 i 145). Na smanjenje broja stanovništva uticale su epidemije kuge 1783. godine i od 1814. do 1817. godine. Za vrijeme turske vladavine stanovništvo je plaćalo brojne namete, kao što su trećina, desetina, kuluk i napolnica. Granični prelaz Dubočac, početkom 19. vijeka, gubi na značaju, a sve veća postaje uloga Broda kao graničnog prelaza.

Ustanak hrišćana protiv Turaka od Une do Bosne desio se u septembru 1809. godine. Ustanici su planirali da na juriš osvoje veće gradove, a među njima i Derventu. Do sukoba između Turaka i naoružanih Srba došlo je i u Dubočcu. Turci su za protivnapade koristili noć, a Srbi su se oslonjali na planinu Motajicu, gdje se nalazila glavnina od 700 ustanika koje je vodio pop Jovo Turjačanin. Krajem septembra te godine zbog ustanka su muslimanske porodice iz Kobaša prebacivane u Dubočac, a potom u Derventu. Pokret je zahvatio i veći dio derventskog kraja, ali je brzo ugušen. Poslije ustanka Turci su preduzeli represivne mjere protiv svojih srpskih podanika (Hrabak, 2004, 217-220).

Pop Jovičina buna iz 1834. godine jedna je od najznačajnijih buna hrišćanskog stanovništva u Bosni. Pravoslavni sveštenik Jovica Ilić podigao je pravoslavne hrišćane derventskog kadiluka protiv Turaka. U buni je učestvovalo oko 500 ustanika, a bunom je bio zahvaćen najviše sjeveroistočni dio derventskog područja. U Bici kod Podnovlja ustanak je ugušen, a najveći dio ustanika je stradao (Tutnjević, 2008).

Bune u 19. vijeku dovodile su do iseljavanja stanovništva iz derventskog kraja, pa su pojedina naselja ostajala pusta.

U putopisu iz sredine 19. vijeka navodi se: "Derventska nahija međaši sa tešanjskom, gradačkom i banjalučkom nahijom, i sa Slavonijom: planina, ol bolje rekavši gora Vučjak, širi se po ovoj nahiji koja je ravna i žirom prebogata, ostala nahija ravna je i svakim žitom, a osobito svinjama obilata; rijeke Sava, Bosna, Ukrina, Veličanka, Živanjska, Lješnica i Markovac. Stanovnici su kršćani, imaju četiri župe i rišćani, 7 popova, i mnogi Turci" (Jukić, 1953, 369).

Administrativnom reorganizacijom i podjelom turske države 1851. godine Derventa je postala kotar u sastavu Banjalučkog sandžaka.

Bosanskohercegovačkim ustankom Srba protiv Turaka od 1875. do 1878. godine bio je zahvaćen i motajički kraj - sjeverozapadni dio opštine. Ustanička četa brojala je najviše 450 ljudi, a ustanici su često upadali u Derventu i okolna sela. O položaju hrišćanskog stanovništva u to vrijeme govori i to da je, kada je čitan ferman u Derventi o reformi uprave i poboljšanju statusa seljaka, jedan beg izvukao sablju i viknuo: "Ne mogu Turci i Vlasi biti jednaki." Značajnija bitka desila se između Kobaša i Dervente, a 1878. godine ustanak je ugušen (Ekmečić, 1960).

Derventski kraj ušao je u sastav Austrougarske imperije 1878. godine i ostao u njoj do njenog raspada 1918. godine. Područje opštine našlo se u sastavu Derventskog i Tešanjskog kotara u okviru Banjalučke okružne oblasti. Derventski kotar obuhvatao je kotarske ispostave Bosanski Brod i Odžak, gradske opštine Derventa sa 65 seoskih opština i Bosanski Brod sa 18 seoskih opština. U sastavu Tešanjskog kotara formirana je opština Osinja, u čijem sastavu su se našla naselja južnog i istočnog dijela derventskog kraja.

U ovom periodu formirana su sva naselja opštine Derventa. Otvaraju se prve prodavnice, škole i grade se vjerski objekti. Izgrađena je željeznička pruga Bosanski Brod – Sarajevo 1878. godine, koja je prolazila kroz derventski kraj. Unose se novine i u poljoprivredi. Seoska domaćinstva i dalje plaćaju namete zemljoposjednicima. U Bosanskom Dubočcu je 1911. godine otvorena prva pošta na seoskom području u BiH.

Stanovništvo sjeverozapadnog dijela derventskog kraja učestvovalo je u agrarnom pokretu 1910. godine, poznatom pod imenom "štrajk seljaka", a izazvanim nezadovoljstvom seoskog stanovništva nametima trećinom i desetinom. Štrajk je kod Kotorskog ugušila austrougarska vojska. (Dizdarević, 1972, 10)

Na početku Prvog svjetskog rata mobilisan je znatan broj vojnih obveznika u austrougarsku vojsku i poslat na ruski, a kasnije italijanski front, odakle se vratio mali broj njih. Izvjestan broj dobrovoljaca otišao je u srpsku vojsku. Stanovništvo je ratom osiromašeno i iscrpljeno, a veliki broj stanovnika umro je od španske groznice krajem rata.

Stvaranjem Kraljevine SHS 1918. godine zadržana je ista administrativna podjela derventskog kraja iz ranijeg perioda. Srez Derventa bio je u sastavu Oblasti Banjaluka, a kao organ lokalne samouprave imao je Skupštinu i Sreski odbor. Poslije uvođenja banovina 1929. godine, u sastavu Vrbaske banovine nalazio se srez Derventa sa 12 opština. Poslije sporazuma Cvetković-Maček 1939. godine formirana je Banovina Hrvatska, u čiji sastav je ušao i srez Derventa (Alagić, 2001, 13).

U Drugom svjetskom ratu, od aprila 1941. do aprila 1945. godine, derventski kraj bio pod okupacijom fašističke Njemačke, a zločine nad srpskim stanovništvom činile su ustaše. Tokom rata stradalo je 1.012 stanovnika opštine, od čega 258 boraca NOB-a. Veliki broj stanovnika interniran je po raznim logorima, a dio stanovništva deportovan je u Njemačku na prinudni rad. U toku rata u derventskom kraju razvijalo se snažno dejstvo narodnooslobodilačkog pokreta, a značajnu ulogu u očuvanju srpskih sela imao je i četnički pokret.

Poslije Drugog svjetskog rata, u uslovima socijalističkog privrednog i društvenog razvoja, obilježenog brzim tempom industrijalizacije Dervente, opština doživljava snažan uspon i preobražaj koji se manifestuje porastom broja stanovnika, funkcionalnim jačanjem i diferenciranjem.

U ratu 1992-1995. godine u opštini je uništena privreda i infrastruktura, te raseljen veći dio stanovništva. Opštinu je Vojska Republike Srpske oslobodila od hrvatsko-muslimanske vojske krajem avgusta 1992. godine. U ratu je stradalo 608 boraca Vojske Republike Srpske.